Στη δυτική πλευρά της
Χερσονήσου του Αθω, σε μια πανέμορφη τοποθεσία
και σε υψόμετρο
150 περίπου μέτρων από το Σιγγιτικό Κόλπο δεσπόζει
η Μονή Ξηροποτάμου.
Η παράδοση ανάγει την
ίδρυση της μονής στη βασίλισσα Πουλχερία κατά
τον 5ο αιώνα,
ενώ άλλες πηγές αναφέρουν ως ιδρυτές τους
αυτοκράτορες Κωνσταντίνο Τ και Ρωμανό Α'
Λεκαπηνό στο πρώτο μισό του 10ου αιώνα.
Υποστηρίζεται και η εκδοχή της ανοικοδόμησης του
μοναστηριού από τον Άγιο Παύλο, γιο του
αυτοκράτορα Μιχαήλ Ραγκαβέ, ο οποίος πήγε στο
Όρος και εκάρη μοναχός από έναν γέροντα που
ασκήτευε στα ερείπια της Ξηροποτάμου.
Εκεί έκτισε ο Παύλος το μοναστήρι (αρχές 9ου
αιώνα), επειδή όμως συγκεντρώθηκαν πολλοί
μοναχοί, ο ίδιος - που ποθούσε την ησυχία -
αποσύρθηκε στους πρόποδες του Αθωνα,
όπου έκτισε την ομώνυμη μονή.
Τα υφιστάμενα κτίρια
της μονής είναι νεότερα του 16ου αιώνα. Το
καθολικό βρίσκεται
στο μέσο ευρύχωρης αυλής, τιμάται επ' ονόματι των
Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων και κτίσθηκε από τον
Καισάριο Δαπό-ντε το 18ο αιώνα. Ακολουθεί τον
αγιορείτικο τύπο και οι τοιχογραφίες είναι
επίσης του 18ου αιώνα. Η μονή αριθμεί 16 ακόμη
παρεκκλήσια μέσα και
έξω από αυτή.
Η
βιβλιοθήκη του μοναστηριού στεγάζεται πάνω από
το νάρθηκα του καθολικού.
Περιέχει περίπου 4.000 έντυπα βιβλία και 341
χειρόγραφα από τα οποία 20 είναι περγαμηνοί
κώδικες του 10ου-14ου αιώνα.
Στη Μονή Ξηροποτάμου φυλάσσεται
το μεγαλύτερο στο Αγιον Όρος τεμάχιο Τιμίου
Ξύλου
στο οποίο διακρίνεται η τρύπα από ένα από τα
καρφιά. Από τα κειμήλια της μονής
ξεχωρίζουν ένα δίσκος από στεατίτη λίθο της
βασίλισσας Πουλχερίας, μια εικόνα του Αγίου
Δημητρίου, που σώθηκε από την πρώτη πυρκαγιά της
Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως,
καθώς και ένας μανδύας, δώρο του Κωνσταντίνου του
Πορφυρογέννητου.
